Toen in 1940 de bommen werden vervangen, werd er
bij Jan thuis iets belangrijks ervaren. Het leren echter schoot in de oorlog
zijn doel niet voorbij. Daarna ook niet, al ging het eerst wel gepaard met een
witte korst Engels brood. Na de lagere school en pas na het werk stapte Jan
opnieuw in dezelfde banken. Later maakte hij in zijn vrije uren werk van om To
te leren kennen, die eerder eens met luid ‘daraus’ door de Duitsers het huis
werd uitgezet om later zelf goed huis te houden. Nu bijna 50 jaar geleden traden
To en Jan in het huwelijk. Ze kochten een eigen boerderij en hun eerste eigen
knecht verdiende 5 eieren per uur. Ja, dat waren nog eens tijden en als ik u
vertel dat dit stel van kunstmelk een ware melkkoe wist te maken, wordt
het hoog tijd om het gouden paar To en Jan uit Riel aan de
tand te voelen.
Jan Lemans is geboren op 11 mei 1931
To
Priems is geboren op 18 februari 1930
Getrouwd op 11 mei 1955
Ouders van
Johan, Frans, Peter, Lia en Maria
Grootouders van Harm, Martine, Mariëlle,
Patricia, Natasja, Teun, Gijs en Drik
Jan, jij bent geboren op het Riels Hoefke !
Inderdaad. Thuis hadden mijn ouders een
boerderij. Het was een gemengd bedrijf met koeien, varkens, kippen en landbouw.
Onze grond lag voor een deel aan het Riels Hoefke en voor een deel in het riels laag een eindje verderop. Van mijn kinderjaren kan
ik me niet zoveel meer herinneren, maar de dag dat de oorlog uitbrak weet ik nog
goed. In de vroege ochtend van 10 mei 1940 hoorde ik vliegtuigen overkomen. Mijn
vader kwam thuis van het melken en zei dat de bommen als kralen van een paternoster zo noemde wij vroeger rozenkrans uit de lucht
vielen.
Zijn daarbij doden gevallen?
Niet bij ons in de buurt, maar er waren wel
twee Rielse slachtoffers te betreuren. Dezelfde dag nog bouwden we samen met de
buren een schuilkelder. Vanwege de hele toestand dacht
niemand meer aan mijn verjaardag.
Werd dat toen al gevierd dan?
Bij ons wel ja, meestal kreeg je dan een bal
of zo. Zelf hielden we de dag niet bij, een agenda of VERJAADAGSkalender had je
niet. Wel op de lagere school. Het gebouw daarvan, ik praat over de Pius X, werd
overigens al snel na het begin van de oorlog door de Duitsers gevorderd en het
onderwijs werd voortgezet in een noodlokaal bij het schietdoel van de
handboogvereniging bij Toontje de Rooy. Daar mocht toch niet meer met pijl en
boog geschoten worden. Ook het overige verenigingsleven werd aan banden gelegd,
samenscholing was verboden. In de oorlogsjaren zelf is in Riel niet zoveel
gebeurd.
En tijdens de bevrijding?
Die heb ik heel bewust meegemaakt. Kleine
snelle Engelse vliegtuigen bestookten Duitse doelen. Voordat Riel bevrijd werd,
zaten de geallieerden al in Alphen en schoten van daaruit naar de Poppelseweg in
Goirle. De projectielen vlogen laag bij ons over. De Duitsers joegen ons het
huis uit. Koeien, varkens en kippen hadden we niet meer, alles was afgenomen,
geslacht of omgekomen tijdens de beschieting. Met een wagen vol huisraad trokken
we naar familie op het Zandeind. Daar hebben we vier weken met 16 mensen in een
grote gemeenschappelijke schuilkelder gezeten.
Wat bracht de bevrijding voor jou ?
Het was op 27 oktober 1944 een mistige morgenen er was geen duitser meer te bekennen ,en
we hoorde in de verte mitrailleur geschut en het geratel van tanks. Na de middag
zagen we de eerste tommy’s eerst met pansterwagens en zelfs al jeeps en na weken
van ontberingen was cornedbeef, biscuit en witbrood al heel wat. Hagelwit
brood hadden we nog nooit gezien, we vonden het allemaal verduveld lekker.
Ben je door gaan leren?
Naar school gaan werd door landbouwers als
een soort straf gezien, zeker na de oorlog toen er thuis erg veel werk lag. Zelf
wilde ik ook graag zo snel mogelijk aan het werk, maar na verloop van tijd
voelde ik dat er meer was dan alleen maar werken op de boerderij. Meneer Vermeulen, een leerkracht van de Pius X, gaf in
hetzelfde gebouw les voor de Landbouw-avondschool. Ik kroop opnieuw in de
vertrouwde lagere schoolbanken en een paar jaar later stapte ik over naar de
derde klas van de Lagere Landbouwschool in Alphen.
Dat was toch een dagopleiding?
Zeker, maar mijn 5 broers en 5 zussen waren
inmiddels ook ouder geworden en werkten thuis allemaal
mee, dus het kon wel wat lijden. Na de opleiding heb ik zelfs even buiten de
deur gewerkt om vanaf mijn 19e thuis weer aan de slag te gaan.
Als boer?
Als melkboer, maar niet in de bekende
betekenis. Ik haalde met paard en wagen melkkannen op bij de boeren aan huis en
leverde die af bij de melkfabriek in Riel. Dat heb ik gedaan tot een jaar nadat
ik trouwde met To.
To, dat is een mooi moment om over te
stappen op jouw jeugd.
Nou, ik ben geboren in Oisterwijk in de
Gemullehoek net buiten de vennen en bossen. Een tijdje geleden hebben we die
plek nog eens bezocht, maar mijn geboortehuis hebben we niet meer kunnen vinden.
Zelf heb ik er maar 6 weken gewoond.
Waarom zo kort?
Mijn vader komt oorspronkelijk uit Tilburg.
Thuis hadden ze het bekende transportbedrijf Priems dat later naar Goirle
verhuisde. Hij en een andere broer zagen meer toekomst in het
boerenbedrijfsleven, de rest van de familie is in de
transport gebleven. Gestimuleerd door mijn moeder, een dochter uit een
Oisterwijks boerengezin, kochten ze vlak na mijn geboorte een boerderij in Biest
Houtakker.
Hadden ze daar ook een gemengd bedrijf?
Ja, dat was in de vooroorlogse jaren heel
gebruikelijk. Van het begin van de oorlog weet ik helemaal niks meer, van het
eind des te meer. Daraus, daraus stonden ze plotseling bij ons binnen te
schreeuwen, daraus. Dat gebeurde midden in de nacht, de hele buurt werd het huis
uit gezet. Onze pa had snel de koeien losgemaakt en het veld ingestuurd om te
voorkomen dat de soldaten ze meenamen. We vonden onderdak in Diessen. Toen we
een paar weken later naar huis terug keerden, bleek veel vernield te zijn. De
Duitsers hadden flink huisgehouden.
En daarna?
Daarna kwam het leven weer langzaam op gang.
Na een paar jaar Landbouwhuishoudschool in Hilvarenbeek ben ik thuis mee gaan
werken op de boerderij. Mijn moeder stierf heel jong en ik was de oudste van 7
kinderen, dus dan moet je wel.
Hoe heb je Jan leren kennen?
Op de Oisterwijkse kermis. Een week eerder
zag ik hem voor het eerst in een danszaal bij familie op de kermis van
Moergestel. Jan had al snel een oogje op mij, maar ik moest voor het donker
thuis zijn. Hij was mij dan ook plotseling kwijt, maar dacht heel wijs, volgende
week is het kermis in Oisterwijk, wie weet duikt ze
daar weer op. En dat was ook zo. Mijn moeder was een Oisterwijkse en ze nam ons
altijd mee naar de kermis. Hij heeft er meteen werk van gemaakt.
O ja Jan, hoe deed je dat dan?
Door een afspraak bij haar aan huis te
regelen. Je had allemaal geen telefoon zoals nu, dus het was hooien als de zon
schijnt. Van het Riels Hoefke naar haar boerderij was een flinke afstand met de
fiets, maar dat had ik er graag voor over. Het klikte ook meteen tussen haar
vader en mij, drie jaar later zijn we getrouwd en in Riel op de Spaanse Hoek
gaan wonen. Nu maakt dat stuk straat deel uit van de Vijfhuizenbaan.
Waar je nu woont toch ook?
Klopt, we zijn dan ook maar een klein
stukje opgeschoven. We kochten een boerderijtje met
Wat kostte een ei in die tijd, een paar
centen zeker?
O nee, eieren waren vroeger erg duur in
verhouding tot nu. Daar betaalde je 12 tot 13 ouderwetse centen per stuk voor.
Onze eerste HULP werkte voor 4 eieren per uur. Kun je nagaan hoe vreemd zich de
prijsverhouding ontwikkeld heeft. Na een paar jaar schakelden we geleidelijk
over op meer varkens. In die tijd verkocht ik ook al voer. Mondjesmaat, maar
toch.
Voer, je bedoelt veevoer?
Voor het vee van de boeren in de buurt ja.
Dat haalde ik bij een bedrijf in Tilburg. Met rondrijden langs boeren had ik al
ervaring, dus het ging me goed af. Mijn leverancier zag dat ook en stimuleerde
omzetverhoging. Dat liep aardig, totdat firma Wessanen in 1955 met kunstmelk op
de markt kwam.
Kunstmelk, wie drinkt dat nou toch?
Dat wordt gebruikt om stierkalveren te
mesten. Ik zal proberen het simpel uit te leggen. De boer ging in die tijd
helemaal voor het fokken van melkkoeien. Aan jonge stieren had je niet zoveel
en die werden dan ook als nuchtere kalveren naar het slachthuis gebracht. Melk
was in verhouding te duur om ze vet te mesten. Met de introductie van kunstmelk
werd dat anders. Dat werd uit afval van andere melkproducten vervaardigd en
voldeed prima als goedkoop kalvermelk in poedervorm. Daarmee en dierlijke
vetten kon ik boeren stimuleren om de jonge stieren 10 tot 12 weken langer te
houden. Dat leverde een flinke gewichtwinst op bij de verkoop. De handel in
kunstmelk liep zo goed, dat ik besloot om ook de andere producten van Wessanen
te gaan verkopen.
Had je nog wel tijd voor je eigen
boerderij?
Daar zijn we op een gegeven moment mee
gestopt. Eerst met het vee, later ook met de eigen akkerbouw. De velden hielden
we wel aan, maar het werk erop besteedde ik uit aan een afnemer van het
veevoer. Grond moet je nooit op voorhand van de hand doen, dat kan altijd nog.
Onze zoon Frans had vanaf het begin al interesse in dit vak. Na zijn opleiding
is hij veder gegaan als voorlichter in de varkenswereld
Voor Riel en omstreken?
In het begin waren we alleen in de directe
omgeving van Riel en Alphen actief, maar in 1968 wilde Wessanen meer grip op de
handel krijgen en nam mijn zaak over. Ik werd aangesteld als directeur van de
nieuwe handelsonderneming onder mijn eigen naam J.P. Lemans NV. Daarna volgden
tal van overnames die door mij onder de vlag van Wessanen werden uitgevoerd.
Dat resulteerde in
Van waaruit werd geleverd?
Grote klanten werden rechtstreeks vanuit de
fabriek bevoorraad, al het overige werd bij ons
afgeleverd en van hier uit gedistribueerd. Daarvoor hebben we een paar grote
hallen gebouwd NAAST ONZE woning. In 1988 stopte Wessanen met de verkoop van
mengvoeders en werd de zaak opgeheven. Op 58 jarige leeftijd ben ik vervroegd
uitgetreden bij Wessanen ,maar tot mijn 65 ben ik bij
een Belgisch bedrijf gaan werken dat handelde in varkens en kalveren. Op de dag
dat ik 65 werd, ben ik daar mee gestopt. Nu houd ik me vooral bezig met
computeronderwijs.
Je volgt computercursussen?
Volgen? Ha ha, nee ik geef ze zelf.
Hoe ben je daar toch in verzeild
geraakt?
Vijftien jaar geleden kocht ik een Tulp
computer. Daar kon je nauwelijks iets mee, maar het interesseerde mij wel.
Tegen de zin van Wessanen in experimenteerde ik met eenvoudige programma’s voor
het beheren van biggen. Mijn superieuren wilden liever wachten totdat er goede
programmatuur op de markt kwam, maar daar had ik het geduld niet voor. Dus ik
volgde een cursus programmeren in Basic en ging ermee aan de slag. Ik weet nog
dat je alles vanaf floppy’s moest doen, twee voor het opstarten van de computer
en nog eens twee voor het laden van het programma en de opslag van gegevens.
Heel amateuristisch allemaal, maar het werkte wel.
Je bent er dus mee doorgegaan?!
Dat kwam ook omdat onze zoon Peter zich
halverwege de jaren ‘90 intensief bezighield met internet. Ergens in 1997 las
ik een verhaal over Frans Wellens. Die coördineerde computerlessen bij de KBO,
de Katholieke Bond voor Ouderen in Goirle. Ik belde hem op en ook hij vroeg of
ik op cursus wilde. Kort daarna stond ik bij hem al voor de klas.
De klas?
Bij wijze van spreken. In het begin werkten
we vanuit het Instuifgebouw, later stelde de Rabobank ruimte en faciliteiten
beschikbaar in een lokaal boven de bank. Daar wordt nog steeds veel gebruik van
gemaakt, zelfs bijna dagelijks in telkens 2 dagdelen. Daarnaast ben ik ook
actief bij het Seniorenweb in Tilburg voor internet en email voor blinden.
Internet en email voor blinden? Hoe gaat
dat?
Voor bijzienden plakken we heldere stickers
op de toetsen, blinden maken gebruik van de puntjes op de toetsen F en J die op
elk toetsenbord voorkomen. De muisfunctie wordt vervangen door veel met
functietoetsen te werken. De deelnemers werken met een hoofdtelefoon, waardoor
ze horen water op het beeldscherm verschijnt. Werken mer de muis is ondoenlijk
als je niet ziet waar het pijltje (muiswijzer) blijft. Daarom bedienen blinden
en slechtziende met de sneltoetsen op het toetsenbord van de computer. Het is
verbazend hoe men na een paar lessen echt gaan surfen op het internet en
mailtjes versturen en beluisteren van binnengekomen mailtjes
Ja ja, maar blind lezen wordt een stuk
moeilijker!
Email bijvoorbeeld wordt voorgelezen met
Supernova. Dat is een programma dat woorden hardop leest. Ook bij het intoetsen
kun je de letters laten oplezen. Het is ook mogelijk om een eigen opgestelde
tekst ter controle hardop voor te laten lezen.
En houd je je ook nog met iets anders
bezig?
De rest van de tijd breng ik door in de
moestuin, ik heb een paar paarden en ben bestuurslid van de Bejaardenbond
afdeling Riel. Daarnaast fungeer ik ook als webmeester van de KBO en van de
kerk. Kijk maar eens op www.parochiealphenriel.nl en
www.kboriel.nl. Och, ik kom mijn tijd wel door.
N.B. surf ookeven
naar onze familie site www.janlemans.nl
En jij To?
Het eerste gedeelte van de tuin is voor
mij, bloemen en sierplanten hebben mijn voorkeur. Zo nu en dan schenk ik koffie
bij de Kosterei en maak met de bewoners een gezellig babbeltje.
Wij babbelen
nog even na met de drie tandvragen. Welke zaak zouden jullie met betrekking tot
het ouder worden in Goirle en Riel aan de kaak willen stellen?
Antwoord: Het enige dat wij zouden willen
dat er senioren koopwonigen worden gebouwd.
Stel, een bebouwd Riel rukt heel
binnenkort op in jullie richting. Gaan jullie je daar met hand en tand tegen
verzetten?
Antwoord: in eerste instantie wel, wand de
vrijheid die we nu kennen geven we niet graag prijs
Wie van jullie twee had vroeger en heeft
nu het meeste haar op de tanden?
Antwoord: Niemand was baas en niemand was
knecht en we waren goed aan elkaar gewaagd.
"Want door samen te overleggen en het
juiste woord te zeggen vaart men altijd wel"
Spreuk die To vaak gebruikt
Groeten Jan en To Lemans
Wil Schuurkes